به گزارش سرویس بین الملل «تابناک»؛ تنشهای اخیر در تنگه هرمز، فراتر از درگیریهای میدانی، به بنبست حقوقی میان ایران و آمریکا در تفسیر تفاهمنامههای موجود بدل شده است. در حالی که واشنگتن بر اصل «آزادی کشتیرانی بدون نیاز به هماهنگی» در طول دوران مذاکرات پافشاری میکند، تهران با استناد به مفاد تفاهمنامه، بر حق قانونی خود در اعمال حاکمیت و نظارت بر ترددها تأکید دارد. این اختلاف نظر بنیادین در تفسیر حقوق دریایی، همزمان با اظهارات محسن رضایی، مشاور رهبر معظم انقلاب مبنی بر استفاده از تنگه به عنوان اهرم فشار، مسیر دیپلماسی را با پیچیدگیهایی روبهرو کرده است.
در همین راستا خبرنگار سرویس بینالملل «تابناک» گفتگویی را با «محسن پاکآیین»، سفیر پیشین ایران در جمهوری آذربایجان، انجام داده که مشروح آن در ادامه آمده است:
*موضوع تنگه هرمز موجب پیچیدگی در اجرای تفاهمنامه ایران و آمریکا شده است؛ ایران معتقد است که بر اساس این تفاهمنامه، حق اعمال حاکمیت بر تنگه و تردد در آن، حتی در طول دوره مذاکرات، مشخص شده است، در حالی که آمریکا معتقد است در طول مذاکرات، آزادی کشتیرانی باید بدون هیچگونه هماهنگی با ایران انجام شود. این موضوع چگونه قابل حل و فصل است؟
موضوع تنگه هرمز اصلاً موضوع پیچیدهای نیست؛ این آمریکاییها هستند که آن را پیچیده میکنند. موضوع تنگه هرمز بسیار روشن است. اکثر مساحت تنگه هرمز در آبهای سرزمینی ایران قرار دارد و بخش کوچکی از آن نیز در آبهای سرزمین عمان است؛ آن هم طبق تمام موازین و مقررات بینالمللی که خود غربیها تدوین کردهاند و خود آمریکا نیز آنها را امضا کرده است، مانند موافقتنامههای دریایی ۱۹۵۸ و ۱۹۸۲.
بر اساس این مقررات، کشورهایی که دارای آبهای سرزمینی هستند، میبایست مدیریت تنگهها را برعهده داشته باشند و این یک موضوع کاملاً روشن است. در تفاهمنامه نیز آمریکا به این موضوع اذعان کرده است که مدیریت تنگه هرمز با ایران و عمان است. ما این موضوع را صریحاً اعلام کردیم و شخص رئیسجمهور آمریکا نیز آن را امضا کرده است؛ یعنی ترامپ آن را امضا کرده است، نه اوباما یا بایدن؛ لذا هیچ خدشهای در این موضوع و هیچ پیچیدگیای وجود ندارد.
اما آمریکاییها با تحریک برخی کشتیها و درخواست از آنها برای خاموش کردن سیستم جیپیاس و حرکت در باریکهای که در کنار دریای کشور عمان قرار دارد، اقدام کردند؛ در حالی که این مسیر باریک، ناامن است و ما بارها اعلام کردهایم که کشتیها به دلیل اینکه مسئول تأمین امنیت تنگه و نشان دادن مسیرهای عبور به کشتیها، ایران است، نباید از این مسیر عبور کنند. پس از تفاهمنامه، کشتیهای متعددی تردد کردند و هیچ مشکلی وجود نداشت، جز اینکه آمریکاییها وارد این موضوع شدند و به بهانه اینکه ایران اجازه نمیدهد کشتیها از باریکهی کنار دریای عمان عبور کنند، حملاتی را به مرزهای جنوبی ایران انجام دادند و در واقع پاسخ محکم نیز دریافت کردند.
اصلاً مسئله تنگه هرمز مسئلهای پیچیده نیست، بلکه مسئلهای کاملاً روشن است. ما به دنبال زیادهخواهی نیستیم و کاملاً آماده هستیم تا تنگه هرمز را برای کشورها، با شرایطی که اعلام میکنیم و با مدیریت خودمان که حق ماست، باز کنیم؛ البته زمانی که شرایط جنگی است، تمام مقررات بینالمللی تغییر میکند. یعنی در تمام معاهدات دریایی بینالمللی، شرایط جنگی استثنا شده است.
وقتی آمریکاییها وارد جنگ با ما شده و به ما حمله میکنند، ما این اختیار را داریم که تنگه را مسدود کنیم و اجازه عبور ندهیم تا زمانی که امنیت کامل برقرار شود. به عبارت دیگر، ما در شرایط جنگی این اختیار را داریم که آنچه را مفید و درست میدانیم انجام دهیم و در شرایط غیرجنگی نیز طبق موازین و مقررات بینالمللی، با عبور بیضرر کشتیها، اجازه تردد خواهیم داد.
*محسن رضایی، مشاور رهبر انقلاب، اعلام کرده که اهمیت تنگه هرمز بیشتر از بمب اتم است. آیا ایران تنگه هرمز را علاوه بر اهرم فشار، به عنوان یک عامل بازدارنده در دکترین نظامی خود در سالهای آینده میبیند؟
قطعاً با توجه به اینکه رقابتهای آینده قدرتهای بزرگ در دریاها خواهد بود و رقابتهای زمینی و جنگهای زمینی فعلاً مطرح نیست، اهمیت تنگههای جهان افزایش مضاعفی یافته است؛ برای مثال، بابالمندب اهمیتی ویژهای پیدا کرده است، مالاکا در آسیای جنوب شرقی، تنگه امید نیک در آفریقا و از جمله آنها، تنگه هرمز.
تنگه هرمز قطعاً با توجه به موقعیت بسیار خاص ژئوپولیتیکی خود و با توجه به اینکه در جوار کشورهای نفتخیز جهان قرار گرفته و بیش از ۵۰ درصد نفت جهان از این تنگه عبور میکند، اهمیت ویژهای دارد و یک عامل بازدارنده است تا از هرگونه تعدی و تجاوز به ایران جلوگیری شود. ما نیز از این تنگه صیانت و مدیریت میکنیم تا اجازه ندهیم آمریکا از منطقه دیگری وارد شده و بخواهد سیاستهای خود را بر کشورهای منطقه تحمیل کند.
آمریکا بهجز ایران، بسیار علاقهمند است که بر این تنگه مسلط شود تا بتواند در آینده رقابت خود با چین را محدودتر کند. آمریکا اهداف بلندمدتی در رابطه با این تنگه دارد که فعلاً آنها را اعلام نمیکند؛ همانطور که وقتی ترامپ روی کار آمد، به تنگه پاناما نگاه کرد و اعلام کرد پاناما متعلق به ماست و باید آن را بگیریم، و پس از آن به مکزیک نیز به همین شکل نگاه کرد. به همین ترتیب، به تنگه هرمز نیز مینگرد. او میخواهد با کمک متحدان عرب خود سعی کند در اینجا حضور یابد، مستقر شود و در واقع مدیریت اینجا را از دست ایران خارج کند؛ اینها را ما بسیار خوب میدانیم.
صیانت از تنگه هرمز، نه تنها صیانت از تنگهای متعلق به ایران، بلکه صیانت از کشورهای منطقه و صیانت از انتقال آزاد انرژی است؛ چرا که اگر آمریکاییها بخواهند بر منطقه مسلط شوند، قطعاً اخلال بیشتری در حملونقل کالا و انرژی ایجاد خواهند کرد. اهمیت تنگه هرمز بسیار بالا است و کشورهای منطقه این موضوع را بهخوبی میدانند و به تدریج به سیاستهای ایران متمایل میشوند.
*ترامپ روز قبل اعلام کرده بود که عوارض ۲۰ درصدی از تنگه هرمز اخذ میشود، اما اکنون تقریباً یک ساعت پیش تغییر موضع داده و گفته شده است که تصمیم بر این است که هزینه ۲۰ درصدی بازپرداخت ایالات متحده با قراردادهای تجاری و سرمایهگذاری جایگزین شود. دلیل این عقبنشینی چیست؟
ترامپ رویاهای خود را دنبال میکند. تنگه هرمز در دست او نیست که میخواهد تعیین کند که عوارض بگیرد یا خیر، و اگر بگیرد، چگونه آن را دریافت کند. او در تصورات خود احساس میکند تنگه را در اختیار دارد، در حالی که حتی یک قدم جلوتر از این، اصل این قضیه وجود ندارد؛ واقعیت این است که تنگه در آبهای سرزمینی ایران قرار دارد و قطعاً آمریکاییها هیچگاه بر این تنگه مسلط نخواهند شد.
*آمریکا محاصره دریایی علیه ایران را از سر گرفته و از طرحهایی درباره تصرف جزیره خارک صحبت میکند. تصور میکنید تجاوز به جزایر در دستور کار جدی آمریکا قرار دارد یا ممکن است بدون ورود به آن مرحله، دیپلماسی را احیا کند؟
آمریکا در یک دوگانگی شدید قرار دارد؛ یعنی من نمیتوانم بگویم دولتی در آمریکا وجود دارد، آمریکا کشوری فاقد دولت است؛ کسی که تصمیم میگیرد ترامپ است و سایر اعضای دولت؛ لذا دولت آمریکا یا شخص ترامپ در یک تناقض و دوگانگی قرار دارد.
در وهله اول، در بعد داخلی به مردم آمریکا قول داده بودند که برای تأمین منافع اقتصادی آنها کار کند و اعلام کرده بود که وارد هیچ جنگی نمیشود و به جنگهای دیگر نیز خاتمه میدهد، اما امروز برخلاف این عمل کرده و با اعتراض مردم و کنگره مواجه شده است؛ بهطوری که مجلس نمایندگان نیز علیه جنگطلبی آمریکا رای داده است؛ لذا او سعی میکند در داخل کشور چهرهای متمایل به دیپلماسی و صلحطلب از خود نشان دهد، اما در طرف دیگر، در منطقه و در خلیج فارس سعی میکند آرایش نظامی خود را حفظ کند و با قلدری و زورگویی سعی در تأمین اهداف خود داشته باشد؛ اینکه تنگه هرمز را باز کند و اگر هم نتوانست، ایران را تهدید کند که به جنگ زمینی وارد میشود. اما قطعاً در این موارد موفق نخواهد شد.
آمریکا کشوری است که نمیتواند از دور بیاید و در این منطقه مسلط شود و هر حملهای به ما انجام دهد، قطعاً پاسخ متقابلی بزرگتر از آن خواهیم داد. بحث خارک و مسائل مشابه نیز برای ارعاب است؛ اگر چنین اتفاقی بیفتد، قطعاً خارک گورستان سربازان آمریکایی خواهد شد.
گفتوگو: زینب منوچهری